Swoiste cechy przewodu pokarmowego i trawienie u królików Właściwością przewodu pokarmowego wszystkich zwierząt jestj trawienie przyjmowanego pokarmu, mającego na celu dostarcze­nie krwi i chłonce składników odżywczych, które po wchłonięciu przerabiane są na elementy składowe organizmu potrzebne do jego budowy, uzupełnienia ubytków oraz zapewnienia odpowied­niej ilości energii cieplnej i mechanicznej. U ssaków rozróżnia się trawienie mechaniczne, polegające na takim rozdrobnieniu po­karmu, aby mogły nań zadziałać soki trawienne, i trawienie che­miczne, która to czynność należy do licznych enzymów wydziela­nych przez gruczoły przewodu pokarmowego. Narządami spełniającymi rolę mechaniczną w trawieniu są zęby i mięśnie żuchwy. U królika na szczególną uwagę zasługu­ją siekacze, które rosną przez całe życie zwierzęcia i w normal­nych warunkach ścierają się w czasie odgryzania kęsów twardego pokarmu. Ogółem uzębienie dorosłego królika składa się z 28 zębów: 6 siecznych, czyli siekaczy (4 górne i 2 dolne), 10 przed-trzonowych (6 górnych i 4 dolne) oraz 12 trzonowych (po sześć). A więc kłów brak. Dzięki złożonemu działaniu enzymów w trawieniu chemicz­nym następuje rozkład składników odżywczych na związki proste: wielocukrów na cukry proste, białka, na aminokwasy, tłuszczów na kwasy tłuszczowe i glicerynę, kwasów nukleinowych na nu-kleotydy i nukleozydy. Rozkład ten następuje w przewodzie po­karmowym, a na każdym etapie działają enzymy zawarte w wy­dzielinie odpowiednich gruczołów, swoistych dla poszczególnych odcinków przewodu pokarmowego. W przewodzie pokarmowym zwierząt roślinożernych oprócz1 enzymów wydzielanych przez gruczoły trawienne występują znaczne ilości enzymów produkowanych przez symbiotyczne bak­terie, żyjące tam w ogromnych ilościach. Bakterie te swoimi en­zymami rozkładają włókno surowe (celuloza, lignina i chemice-lulozy) na krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe (lotne) oraz gazy. Rozkład ten, nazywany trawieniem bakteryjnym, ma podwójne znaczenie: 1) pewna ilość produktów rozkładu (lotne kwasy tłusz­czowe) zostaje wykorzystana przez organizm żywiciela do prze­miany materii i energii; 2) dzięki bakteryjnemu strawieniu błony komórek roślinnych pozostała ich część ulega rozkładowi, w któ­rym biorą udział enzymy zwierzęce. U królików głównym miej­scem występowania bakterii celulolitycznych jest jelito ślepe, do czego jeszcze powrócimy. Królik jest zwierzęciem typowo roślinożernym, o czym świad­czy długość i budowa jego przewodu pokarmowego (rys. 53), przy­stosowanego do wykorzystania niestrawnej, balastowej części pasz. Żołądek tego zwierzęcia, jednokomorowy, jest bardzo mały w porównaniu z jelitem ślepym — jego pojemność wynosi 180— —200 ml — i stosunkowo słabo umięśniony. Wiązki włókien mięś­niowych znajdują się tylko w części przyodźwiernikowej ściany żołądka. Przemieszczanie w nim treści odbywa się w ten sposób, że połknięta i wchodząca doń porcja pokarmu wytwarzając ciś­nienie popycha poprzednie porcje do części przyodźwiernikowej, skąd przesuwają się dalej dzięki skurczom mięśni. Dlatego króli­ki pobierają małe porcje karmy, ale często — 70—80 razy na do­bę. Każda dłuższa przerwa w dostarczaniu paszy powoduje zale­ganie w żołądku treści pokarmowej, która ulega fermentacji pro­wadzącej do zaburzeń trawiennych. W ciemności królik uzupełnia zawartość żołądka własnym kałem nocnym, wyjadanym wprost z odbytu, w ilości równej mniej więcej 1/3 pojemności żołądka. Dzięki temu przesuwanie się miazgi pokarmowej z odźwiernika do dwunastnicy odbywa się regularnie. Łączna długość jelit u królika (cienkie — 190—315 cm), gru­be — 121—177 cm) przekracza 10—15-krotnie długość jego ciała. Jelito ślepe wraz z wyrostkiem ma długość 29—55,5 cm i nie­przypadkowo jest kilkakrotnie pojemniejsze niż żołądek, gdyż w nim właśnie odbywa się fermentacja i rozkład błonnika pod wpły­wem celulaz — enzymów wydzielanych przez bytującą tu maso­wo florę bakteryjną, która oprócz produktów rozpadu celulozy (na potrzeby energetyczne) wykorzystuje także azot amoniaku, mocznika i innych związków amonowych na syntezę swego biał­ka ustrojowego. Te symbiotyczne bakterie produkują ponadto różne witaminy z grupy B, łącznie z kobalaminą (B12), nieodzow­ne dla żywiciela (królika). W jelicie ślepym żyją również orzęski (wymoczki), które wprawdzie nie mają zdolności produkowania enzymów powodują­cych fermentację i rozkład celulozy, ale przerabiają mniej cen­ne białko roślinne na białka własnego organizmu, które z kolei są wykorzystywane (z obumarłych pierwotniaków) przez orga­nizm królika. Pewna część białek i witamin pochodząca z symbiotycznych drobnoustrojów zostaje wchłonięta w jelicie ślepym i dalszych odcinkach jelita grubego (jego całkowita długość wynosi 30—42 cm), a reszta pozostaje w kale nocnym, który w postaci mięk­kich grudek kałowych jest wyjadany przez królika wprost z od­bytu. Zjawisko kałożerstwa (koprofagii) u królików uchodzi uwa- dze hodowcy, gdyż ma miejsce w nocy (około północy), mniej więcej po upływie 6 godzin od przyjęcia ostatniej porcji pokar­mu (Blount). W trakcie połykania tego oryginalnego pokarmu białkowo-witaminowego zostaje on stopniowo przesuwany w stro­nę odźwiernika i około południa opuszcza zupełnie żołądek. Kałożerstwo u młodych królików pojawia się jeszcze przed ich odsądzeniem — z chwilą, gdy mleko matki już im nie wystar­cza i zaczynają korzystać z pokarmu podawanego przez hodowcę. Tak zwany kał dzienny, wydzielany w ciągu dnia z odbytu na zewnątrz w postaci zwykłych owalnych „bobków" — o twar­dej konsystencji i mocno odwodnionych — nie jest pożerany przez królika, nie przedstawia bowiem dla niego wspomnianej war­tości odżywczej, jaką ma kał nocny, który wprawdzie zawiera więcej wody (68,8%) i o 16% mniej tłuszczu, ale 2,8—3,5 raza więcej białka ogólnego, czterokrotnie więcej witaminy B6 i o 30—90% mniej błonnika (w przeliczeniu na suchą masę). Według S.W. Leontiuka (1961) w kale nocnym znajduje się (w przelicze­niu na suchą masę) 28,5% białka, 11,2% popiołu, 15,5% celulozy, 43,7% bezazotowych związków wyciągowych (w dziennym — od­powiednio 9,2%, 8,2%, 28,9%, 52%), a także duże ilości witamin (w procentach zawartości ich w dziennej dawce pokarmowej): kwasu nikotynowego 83%, ryboflawiny 100%, kwasu pantoteno­wego 165%, kobalaminy 42%. Ilość kału nocnego (miękkiego) w przeliczeniu na suchą masę wynosi 25—27% ogólnej ilości kału wydalanego w ciągu całej doby.