Minogi i śluzice Najstarsze dobrze poznane kręgowce nie miały szkieletu szczęk wokół otworu ustnego. Zaliczono je więc do bezżuchwowców (Agnatha). Bezżuchwowce żyją i dziś. Zaliczamy do nich minogi i śluzice, których budowa jest szczegółowo zbadana. Minogi i śluzice, tworzące grupę kręgoustych (Cyclostomata) mają wydłużone, wężowate ciało pozbawione płetw parzystych. Tylny koniec ciała obrzeżony jest rozmaicie wykształconą płetwą ogonową. Skóra ich jest naga, niepokryta łuskami, w szkielecie zaś brak zupełnie tkanki kostnej. Śluzice żyją w morzach, atakują ryby chore, uwikłane w sieci ry­backie lub zdechłe. Wyżerają otwór w ścianie ciała ofiary, wnikają w głąb i wyjadają narządy wewnętrzne. Minogi składają jaja w bieżą­cej wodzie słodkiej, gdzie żyją również ich larwy. Dorosłe osobniki niektórych gatunków minogów wędrują również do morza, aby po­wrócić do strumieni na porę godową, inne gatunki całe życie spędzają w wodzie słodkiej. Larwa minoga różni się tak znacznie od zwierzęcia dorosłego, że dawniej była zaliczana do odrębnego rodzaju, nazwanego Ammocoetes. Nazwa ta pozostała w użyciu jako określenie stadium rozwojowego. 33 Wylęgłe z jaj larwy liczą zaledwie kilka milimetrów długości, wyglądają jak maleńkie węgorzyki. Życie spędzają zakopane płytko w dnie po­toków. Wylot jamki, w której ukrywa się larwa, rozszerza się w lejek, na jego dnie można niekiedy dostrzec głowę zwierzęcia. Po jej brzusznej stronie mieści się stale otwarte wejście do przewodu pokarmowego. W przednim odcinku gardzieli znajduje się parzysty fałd noszący na­zwę żagielka. Rytmiczne ruchy żagielka pędzą wodę w głąb gardzieli. Ściana gardzieli zawiera otwory, zwane szparami skrzelowymi, komu­nikujące się z otoczeniem. Po stronie brzusznej gardzieli mieści się dość złożony uchyłek, noszący nazwę endostylu. Wytwarza on śluz, który dostaje się do gardzieli. Rytmiczne skurcze mięśni otaczających przedni odcinek przewodu pokarmowego wspomagają prąd wody biegnący przez lejek gębowy do gardzieli, a przez szpary skrzelowe na zewnątrz. Szpary skrzelowe działają jak sito, wyłapują cząstki zawiesiny — glony, pierwotniaki i drobne zwierzęta wielokomórkowe. Cząstki te skleja śluz pokrywający ścianę gardzieli; razem z nim wędrują one do jelita, stanowiąc pokarm zwierzęcia. Woda przepływająca przez szpary skrzelowe przynosi z sobą rozpuszczony tlen, który w skrzelach przenika do krwi, skąd równo­cześnie dyfunduje dwutlenek węgla. Ciało larwy minoga jest dość sztywne, gdyż w długiej osi ciała bie­gnie szczególny narząd — struna grzbietowa. Jest to zamknięta na obu końcach rurka z silnej tkanki łącznej, wypełniona komórkami. We wnętrzu rury panuje większe ciśnienie niż w komórkach pozosta­łych. Wskutek tego struna grzbietowa stanowi oparcie dla mięśni. W przednim końcu ciała larwy po stronie grzbietowej struny mieści się mózg. Jest on częściowo otoczony przez chrząstkę, tworzącą nie­pełną puszkę mózgową. Ścianę gardzieli pomiędzy otworami szpar skrzelowych wzmacniają chrzestne pręciki tworzące kratownicę. Oczy larwy są ukryte pod warstwą nieprzejrzystej skóryv dlatego larwę minoga nazywa się również ślepicą. Do życia w mule oczy nie są potrzebne. Ślepica rośnie bardzo powoli przez parę lat. Gdy nadchodzi okres przeobrażenia, zwierzę przestaje się odżywiać, jelito ulega czę­ściowemu zanikowi. Oczy wysuwają się na powierzchnię głowy, pokry­wająca je skóra uzyskuje przezroczystość. Wokół otworu ustnego tworzy się pierścień rogowych ząbków, a w jamie gębowej rozwija się język, działający podobnie jak tłok. Dzięki niemu zwierzę może się przyczepiać do zanurzonych w wodzie przedmiotów. Endostyl prze­staje wydzielać śluz do gardzieli, traci przewód wyprowadzający i roz­pada się na grupę pęcherzyków, których wydzielina przenika do krwi. Powstaje w ten sposób gruczoł dokrewny, noszący nazwę tarczycy. U niektórych gatunków minogów pod koniec przeobrażenia roz­wijają się narządy rozrodcze, zwierzęta składają jaja, po czym giną. U innych gatunków pod koniec przeobrażenia jelito regeneruje, zwierzę spływa do większych rzek, do jezior lub do morza, gdzie odżywia się połykając mniejsze zwierzęta w całości oraz wyżerając otwory w ciele ryb; posługuje się przy tym podobnie jak śluzica ostrymi rogowymi ząbkami, otaczającymi otwór gębowy i pokrywającymi język. Zwierzęta te określa się zwykle nazwą pasożytów. Nie jest to w pełni słuszne; są to raczej zwierzęta drapieżne, zdolne do atakowania wię­kszej od siebie ofiary. Agnatha wymarłe były prawdopodobnie zdolne do pożerania tylko stosunkowo małej zdobyczy, nie miały one narzą- 35 dów umożliwiających cięcie na części dużych zwierząt. Pojawianie się takich adaptacji powtarzało się w historii kręgowców wielokrotnie. Przodkowie minogów i śluzie byli zapewne pierwszymi kręgowcami, które zdobyły potrzebne narządy; dzięki ich obecności potomkowie tej grupy zdołali przeżyć do dzisiaj. Minóg atakując rybę przyczepia się do niej za pomocą przy­ssawki, a następnie ssie krew oraz ruchami języka odcina kawałki mięsa, które pożera. Drąży w ten sposób kanał w mięśniach, przez który dostaje się do z kolei zjadanych wnętrzności ofiary, która naj­częściej zdycha. Taki sposób „dzielenia zdobyczy na porcje" nadające się do spożycia jest szczególnie dogodny w środowisku wodnym, gdzie kawałkowanie ofiar, jak to czynią koty lub psy, jest bardzo utrudnione. Po dalszym wzroście minogi powracają do strumieni, gdzie odbywa się tarło, po którym następuje śmierć organizmów rodzicielskich. Minogi i śluzice pływają przy pomocy wijących ruchów ciała, wy­woływanych przez fale skurczów mięśni, biegnące wzdłuż tułowia w kierunku ogona. Obecność struny grzbietowej uniemożliwia skró­cenie ciała, przez co cała energia skurczów zostaje zużyta na wywo­ływanie wygięć, które nadają zwierzęciu ruch postępowy. Mięśnie tułowia podzielone są poprzecznymi przegrodami z tkanki łącznej na odcinki, zwane miomerami lub segmentami. Przegrody te utrzymują strunę grzbietową w osi ciała. Nad struną grzbietową leży otoczony silną osłoną łącznotkankową rdzeń nerwowy, z którego w każdym segmencie wybiegają dwie pary nerwów. Nerwy odchodzące po brzusz­nej stronie rdzenia zawierają włókna motoryczne i zaopatrują mio-mery. Nerwy opuszczające rdzeń po stronie grzbietowej biegną w tkan­ce łącznej oddzielającej dwa sąsiadujące z sobą odcinki mięśni. Pro­wadzą one włókna czuciowe z mięśni i skóry oraz czuciowe i motoryczne z narządów wewnętrznych. Minogi i śluzice zaliczamy do kręgowców, mimo że nie posiadają kręgosłupa, a rolę szkieletu osiowego spełnia struna grzbietowa. U ślu­zie w ogonie, w okrywających strunę i rdzeń osłonkach występują płytki chrzestne, po jednej z każdej strony ciała w każdym metamerze. U minogów wzdłuż całego rdzenia ciągną się szeregi chrzestnych płytek, przy czym na jeden metamer przypadają dwie płytki leżące po prawej stronie ciała i dwie po lewej. Oprócz tego podobnie ułożony szereg płytek ciągnie się w ogonie po brzusznej stronie struny grzbietowej, w osłonce otaczającej tętnicę i żyłę ogonową. Funkcją płytek jest ochra­nianie rdzenia i naczyń krwionośnych przed uciskiem kurczących się mięśni. Po brzusznej stronie ciała, w miejscu, gdzie gardziel łączy się z je­litem, leży serce, składające się z czterech kurczliwych pęcherzyków noszących nazwy: zatoka źylna, przedsionek, komora i stożek tętniczy. Na granicach pęcherzyków mieszczą się zastawki pozwalające na prze­pływ krwi tylko w jednym kierunku. Dokoła serca leży puszka chrze­stna, łącząca się z układem beleczek otaczającym gardziel. Żyły przynoszą z ciała do zatoki żylnej krew zużytą, nasyconą dwutlenkiem węgla i ubogą w tlen. Skurcze serca pompują krew ku przodowi, do dużej tętnicy leżącej po brzusznej stronie gardzieli. Tę­tnicę tę nazywamy aortą brzuszną. Z aorty brzusznej wybiegają naczy­nia doprowadzające krew do skrzeli, gdzie oddaje ona do wody prze­pływającej przez szpary skrzelowe dwutlenek węgla i gdzie nasyca się tlenem. Następnie tętnice odprowadzają krew ze skrzeli do aorty grzbie­towej — wielkiego naczynia biegnącego pod struną grzbietową wzdłuż całego ciała. Z aorty wybiegają tętnice doprowadzające krew do na­rządów. Śluzice, jedyne pośród kręgowców, mają kilka serc. Oprócz wyżej opisanego serca pompującego krew do skrzeli istnieje u nich jeszcze serce pchające krew do wątroby, serce usuwające krew z okolicy ogo­nowej i serce obsługujące okolicę głowową. Budowa tych narządów jest prostsza od budowy serca skrzelowego. Fakty te możemy wyjaśnić zarówno kształtem ciała śluzie i rozszerzeniem się żył na peryferiach ich ciała w obszerne zatoki, jak i przez porównanie krążenia krwi śluzie z krążeniem krwi lancetnika, u którego wszystkie większe na­czynia mają zdolność rytmicznych skurczów. Śluzice i przeobrażone minogi oddychają bardziej intensywnie niż ślepice. Zarówno w czasie wdechu, jak i w okresie wydechu woda biegnie przez szpary skrzelowe, gdy zwierzę przyczepia się przyssawką gębową do jakiegoś przedmiotu. Uderzającą cechą minogów i śluzie, różniącą je od pozostałych kręgowców, jest obecność pojedynczego, nieparzystego nozdrza na przednim końcu ciała. U minogów nozdrze to prowadzi do ślepego worka, u śluzie do przewodu otwierającego się do gardzieli. Skamie-miałe resztki minogów i śluzie należą do ogromnych rzadkości. Naj­starszego minoga Mayomyzon pieckoensis znaleziono w górnym kar-bonie.